Bir kumaşçıya gidip “üç karış kumaş” isteseniz ne olur? Sizin karışınız ile satıcının karışı aynı değildir; biriniz zararlı çıkar. İnsanlık tarihinin büyük bölümünde ölçme tam da böyle yapılıyordu. Herkesin aynı uzunluğu anladığı bir birime, yani metreye ulaşmak ise sandığınızdan çok daha yeni bir başarıdır.
Vücutla Ölçmek
İlk ölçü birimleri insan vücudundan alındı: parmak, karış, ayak, adım, kulaç. Eski Mısır’da dirsekten orta parmak ucuna kadar olan uzunluk temel birimdi ve piramitler bu birimle inşa edildi. Mısırlılar sorunu fark etmişti: Kollar eşit değildi. Bu yüzden taştan bir “ana ölçü” çubuğu yapıldı ve ustaların kullandığı tahta çubuklar düzenli olarak bu taşla karşılaştırıldı. Standart ölçü fikrinin bilinen en eski örneklerinden biri budur.
Osmanlı’da Ölçüler
Osmanlı döneminde uzunluk için arşın ve endaze, kütle için okka ve dirhem kullanılırdı. Çarşıda kumaş ölçmekte kullanılan arşın yaklaşık 68 santimetre, 1 okka ise yaklaşık 1,28 kilogramdı. Üstelik aynı adı taşıyan birimler işe göre değişebiliyordu: Mimarların kullandığı arşın, kumaşçıların arşınından daha uzundu. Şehirler ve ülkeler arasında ticaret arttıkça bu çeşitlilik büyük bir karışıklığa dönüştü.
Metrenin Doğuşu
18. yüzyılın sonunda Fransa’da yüz binlerce farklı yerel ölçü olduğu söylenir. Fransız Devrimi’nin ardından bilim insanları herkes için geçerli, doğaya dayalı bir birim aramaya başladı. Karar şuydu: Kuzey Kutbu’ndan Ekvator’a, Paris’ten geçen yay üzerindeki uzaklığın on milyonda biri bir “metre” olacaktı.
Bu uzaklığı bulmak için iki gökbilimci, Delambre ve Méchain, 1792’de yola çıktı. Fransa’nın kuzeyindeki Dunkerque ile İspanya’daki Barselona arasını, savaş ve devrim koşullarında üçgenler çizerek yedi yılda ölçtüler. 1799’da ölçüme göre platinden bir metre çubuğu yapıldı. Yeni sistemin en güzel yanı onluk olmasıydı: Birimler 10’un katlarıyla büyüyor ve küçülüyordu.
Çubuktan Işık Hızına
1875’te birçok ülke Metre Sözleşmesi’ni imzaladı ve metre uluslararası bir birim oldu. Ancak metal bir çubuk çizilebilir, sıcaklıkla uzayıp kısalabilirdi. Bilim insanları daha sağlam bir tanım aradı. 1983’ten beri metre, ışığın boşlukta saniyenin 299.792.458’de birinde aldığı yol olarak tanımlanıyor. Kilogram da 2019’a kadar Paris yakınlarında saklanan metal bir silindire göre tanımlanıyordu; o tarihten beri doğadaki değişmez bir sabite bağlı.
Türkiye’de Metrik Sistem
Türkiye, 1931’de kabul edilen Ölçüler Kanunu ile metrik sisteme geçti. Arşın, okka ve dirhemin yerini metre, kilogram ve gram aldı. Bu değişiklik, harf devrimi ve takvim değişikliği gibi Cumhuriyet’in uluslararası standartlara uyum adımlarından biriydi.
Birim Hatası Bir Uzay Aracına Mal Oldu
1999’da NASA’nın Mars’a gönderdiği Mars Climate Orbiter adlı uzay aracı gezegene ulaştığında kayboldu. Nedeni şaşırtıcıydı: Bir ekip hesaplarını İngiliz birimleriyle, diğer ekip metrik birimlerle yapmıştı ve arada dönüştürme yapılmamıştı. Öğretmeninizin “Birimi yazmayı unutma!” uyarısı işte bu kadar önemlidir.
Derste Nerede Karşına Çıkar?
Uzunluk, kütle ve sıvı ölçme birimleri arasındaki dönüşümler metrik sistemin onluk yapısına dayanır: 1 km = 1000 m, 1 m = 100 cm, 1 kg = 1000 g, 1 L = 1000 mL. Alan ölçülerinde her adım 100, hacim ölçülerinde 1000 kat değişir; çünkü iki ya da üç boyut birlikte büyür. Geometri sorularında çevre için cm, alan için cm², hacim için cm³ yazmak yalnızca bir biçim kuralı değil, neyi ölçtüğünü gösteren bilgidir. Dönüşümleri hızlandırmak için Alan Ölçme Birimleri Oyunu‘na da bakabilirsin.
Sıra Sende
Soru 1: 1 arşın yaklaşık 68 cm ise 5 arşın kumaş kaç metredir?
5 × 68 = 340 cm = 3,4 metre.
Soru 2: Sıranı kendi karışınla ölç, sonra bir arkadaşın da ölçsün. Sonuçlar neden farklı çıkar?
Çünkü karış uzunlukları kişiden kişiye değişir. Ölçüm sonucunun herkes için aynı olması ancak cetvel gibi standart bir araçla mümkündür.
Soru 3: Metrenin ilk tanımına göre Kuzey Kutbu ile Ekvator arası kaç kilometredir?
Bu uzaklık 10.000.000 metre olarak kabul edilmişti. 10.000.000 ÷ 1000 = 10.000 km.
Sık Sorulan Sorular
Metrik sistem neden kullanışlıdır?
Birimler arasında 10, 100 ve 1000 gibi 10’un kuvvetleriyle geçiş yapılır. Dönüştürmek için yalnızca virgülü kaydırmak yeterlidir.
Metrik sistemi kullanmayan ülke var mı?
Dünyanın neredeyse tamamı metrik sistemi kullanır. Amerika Birleşik Devletleri’nde günlük hayatta inç, fit ve mil gibi birimler hâlâ yaygındır.
Bunları da Okuyabilirsiniz
- Babil’in 60’lık Sayı Sistemi: Neden 1 Saat 60 Dakika?
- Mimar Sinan ve Kubbelerin Geometrisi
- Ölçü Birimleri Oyunu
ROTA MATEMATİK sitesinden daha fazla şey keşfedin
Son gönderilerin e-postanıza gönderilmesi için abone olun.