Atatürk’ün Geometri Kitabı: Üçgen, Açı ve Köşegen Kelimeleri Nereden Geldi?

Bir an düşün: Matematik öğretmenin tahtaya bir şekil çiziyor ve “Bu müsellesin iki zaviyesi verilmiş, üçüncüsünü bulunuz.” diyor. Ne demek istediğini anlar mıydın? Bugün hiç düşünmeden söylediğimiz üçgen, açı, köşegen, yarıçap gibi kelimelerin çoğu aslında 90 yıl bile eski değil. Ve büyük bir kısmı, Mustafa Kemal Atatürk’ün kendi eliyle yazdığı küçük bir kitaptan çıktı. 10 Kasım haftasında, Başöğretmenimizi bu az bilinen matematik hikâyesiyle anıyoruz.

Dolmabahçe’de Yazılan 44 Sayfalık Kitap

1930’larda okullardaki matematik ve geometri dersleri Arapça ve Farsça kökenli, öğrencilerin günlük hayatta hiç kullanmadığı terimlerle anlatılıyordu. Atatürk, bilimin herkesin anlayacağı bir dille öğretilmesi gerektiğine inanıyordu. III. Türk Dil Kurultayı’nın ardından, 1936-1937 kışında Dolmabahçe Sarayı’nda oturup kendi eliyle bir geometri kitapçığı yazdı.

Kitap 1937’de Kültür Bakanlığı tarafından yayımlandı. İlginç olan, kapağında yazar adının bulunmamasıydı. Kapakta yalnızca kitabın “geometri öğretenlere, bu konuda kitap yazacaklara kılavuz” olarak yayımlandığı belirtiliyordu. Yani amaç bir ders kitabı satmak değil, öğretmenlere ve kitap yazarlarına yeni terimleri nasıl kullanacaklarını göstermekti. Kitabın Atatürk’e ait olduğu, sonraki baskılarda açıkça yazıldı.

Eski Terim mi, Yeni Terim mi?

Aşağıdaki tabloda, kitaptan önce kullanılan bazı terimleri ve bugün kullandığımız karşılıklarını görebilirsin. Sol sütundakileri okumaya çalış; bazılarını söylemek bile zor!

Kitapta türetilen ya da yerleşmesi sağlanan terimlerden bazıları şunlar: boyut, uzay, yüzey, çap, yarıçap, kesit, yay, çember, teğet, açı, açıortay, iç ters açı, dış ters açı, taban, yatay, düşey, dikey, yöndeş, konum, üçgen, dörtgen, beşgen, köşegen, eşkenar, ikizkenar, paralelkenar, yamuk, artı, eksi, çarpı, bölü, toplam. Bu listeyi okuyunca fark ettin mi? 5, 6 ve 7. sınıf geometri konularının neredeyse tamamı bu kelimelerle anlatılıyor.

Neden Bu Kadar Önemli?

Yeni terimlerin güzel yanı, kendi anlamlarını içlerinde taşımaları. “Üçgen” kelimesini duyan biri, şeklin üç kenarlı olduğunu hemen anlar. “Köşegen” köşeden köşeye giden çizgidir. “Açıortay” açıyı ortadan ikiye böler. “İkizkenar” iki kenarı ikiz, yani eşit olan üçgendir. Eski terimlerde ise kelimeyi ezberlemeden anlamını tahmin etmek neredeyse imkânsızdı.

Bu yüzden terimleri öğrenirken kelimenin içine bakmak çok işe yarar. Örneğin yöndeş açılar “aynı yöne bakan” açılardır; iç ters açılar paralel doğruların “içinde” ve “ters” taraflarda kalır. Kelime sana kuralı fısıldar!

Sivas Lisesi’ndeki Geometri Dersi

Atatürk yeni terimleri yalnızca kitapta bırakmadı. 13 Kasım 1937‘de Sivas’a gittiğinde Sivas Lisesi’ni ziyaret etti, bir sınıfa girdi ve tebeşiri eline alarak öğrencilere geometri dersi anlattı. Tahtaya şekiller çizip “zaviye” yerine açı, “müselles” yerine üçgen gibi yeni kelimeleri kullandı. Derslerin bundan böyle Türkçe terimlerle anlatılması gerektiğini söyledi. O derse katılan öğrencilerin hatıraları bugün hâlâ anlatılıyor.

Şimdi Sıra Sende: Geometri Avcısı

Atatürk’ün kazandırdığı terimlerle bol bol pratik yapmak ister misin? Yeni oyunumuz Geometri Avcısı‘nda açı türleri, tümler ve bütünler açılar, üçgenin iç ve dış açıları, kare, dikdörtgen, üçgen ve paralelkenarın alanı seni bekliyor. Şekilli sorular, 4 seviye ve yanlış yaptığında kuralı hatırlatan ipuçları var.

Bunları da Okuyabilirsiniz

• Cahit Arf Kimdir? 10 Liralık Banknottaki Matematikçinin Hayatı
• Ali Kuşçu: Semerkant’tan İstanbul’a Bir Bilim Yolculuğu
• Mimar Sinan ve Kubbelerin Geometrisi
• Harezmi Kimdir? Cebirin ve Algoritmanın Babası