15. yüzyılda Semerkant’tan İstanbul’a uzanan bir yolculuk düşünün. Bu yolculuğun kahramanı, hem matematik hem de astronomi alanında dönemin en önemli bilginlerinden biri olan Ali Kuşçu‘dur. İstanbul’un fethinden sonra şehrin bir bilim merkezine dönüşmesinde önemli katkıları olmuştur.
Neden “Kuşçu”?
Asıl adı Alâeddin Ali’dir. Doğum tarihi ve yeri kesin olarak bilinmemekle birlikte 15. yüzyılın başlarında Semerkant’ta doğduğu tahmin edilir. Babası, Semerkant hükümdarı ve gökbilimci Uluğ Bey’in doğancıbaşısıydı; yani sarayın avcı kuşlarından sorumluydu. “Kuşçu” lakabı buradan gelir.
Uluğ Bey’in Öğrencisi
Ali Kuşçu, Semerkant’ta Uluğ Bey, Kadızâde-i Rûmî ve Gıyâseddin Cemşîd el-Kâşî gibi dönemin büyük bilginlerinden ders aldı. Uluğ Bey’in hazırlattığı ünlü astronomi tablolarına (zîc) bir şerh, yani açıklama yazdı. 1449’da Uluğ Bey’in öldürülmesiyle hamisini kaybeden Ali Kuşçu, Semerkant’tan ayrıldı.
Elçilikten Müderrisliğe
Ali Kuşçu bir süre Tebriz’de, Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan’ın yanında bulundu. Uzun Hasan onu elçi olarak Fatih Sultan Mehmed’e gönderdi. Fatih, Ali Kuşçu’nun bilgisinden çok etkilendi ve İstanbul’a yerleşmesini istedi. 1473’te Otlukbeli seferinin ardından İstanbul’a gelen Ali Kuşçu, Ayasofya Medresesine müderris (profesör) olarak atandı. 1474 yılında İstanbul’da vefat etti ve Eyüp Sultan Türbesi yakınlarına defnedildi.
Matematiğe Katkıları
Ali Kuşçu’nun aritmetik üzerine iki önemli eseri vardır: Farsça yazdığı Risâle fi’l-hisâb ve Fatih’e ithaf ettiği Arapça er-Risâletü’l-Muhammediyye. Bu eserlerde sayılarla işlemler, kesirler, kök alma ve ölçme gibi konuları sistemli bir şekilde ele aldı. Eserleri uzun süre medreselerde ders kitabı olarak okundu.
Astronomi alanında ise Farsça Risâle fi’l-hey’e ve Fatih’in zaferi üzerine yazdığı er-Risâletü’l-Fethiyye adlı eserleri öne çıkar. Bu çalışmalar, gök cisimlerinin hareketlerinin matematiksel olarak açıklanmasına dayanıyordu.
Ortaokul Matematiğiyle Bağlantısı
Bugün 5. ve 6. sınıfta öğrendiğimiz kesirler, ondalık gösterimler ve oran-orantı gibi konular, Ali Kuşçu’nun döneminde de ticaretin, astronominin ve günlük hayatın vazgeçilmez araçlarıydı. Bir kervanın taşıdığı malın paylaştırılması ya da bir yıldızın yükseklik açısının hesaplanması, aynı matematiksel düşüncenin farklı uygulamalarıdır.
Bunları da Okuyabilirsiniz
Kaynaklar
- TDV İslâm Ansiklopedisi, “Ali Kuşçu” maddesi