Matematiğin en prestijli ödülü olarak bilinen Fields Madalyası, 1936’dan beri verilmektedir. 2014 yılına kadar bu madalyayı tek bir kadın bile kazanmamıştı. Bu tabloyu değiştiren isim, İranlı matematikçi Meryem Mirzakhani oldu. Üstelik ortaokulda matematikten hiç hoşlanmayan bir öğrenciydi!
Yazar Olmak İsteyen Bir Çocuk
Meryem Mirzakhani 12 Mayıs 1977’de Tahran’da doğdu. Çocukken en büyük tutkusu kitaplardı; romanlar okuyor ve bir gün yazar olmayı hayal ediyordu. Ortaokulun ilk yılında matematik notları iyi değildi ve bir öğretmeni onun matematikte yetenekli olmadığını düşünüyordu. Mirzakhani de bir süre buna inanıp kendine olan güvenini kaybetti.
Ertesi yıl karşılaştığı farklı bir öğretmen her şeyi değiştirdi. Cesaretlendirildikçe Mirzakhani matematik problemlerinin aslında birer bulmaca gibi olduğunu fark etti ve onları çözmekten büyük keyif almaya başladı.
Olimpiyatlarda İki Altın Madalya
Lisede matematik olimpiyatlarına hazırlanmaya başladı. 1994’te Hong Kong’da düzenlenen Uluslararası Matematik Olimpiyatı’nda altın madalya kazandı ve İran olimpiyat takımına giren ilk kız öğrencilerden biri oldu. 1995’te Kanada’daki olimpiyatta ise tam puan alarak ikinci altın madalyasını kazandı.
Ardından Tahran’daki Sharif Teknoloji Üniversitesinde matematik okudu, doktorasını ise ABD’deki Harvard Üniversitesinde 2004’te tamamladı. 2008’de Stanford Üniversitesinde profesör oldu.
Eğri Yüzeylerde En Kısa Yol
Mirzakhani’nin çalıştığı konular üniversite düzeyinde matematik gerektirir, ama ana fikri hayal etmek mümkün. Düz bir kâğıt üzerinde iki nokta arasındaki en kısa yol bir doğru parçasıdır. Peki ya yüzey düz değilse? Örneğin bir simidin ya da birden fazla deliği olan garip şekilli bir yüzeyin üzerinde?
Mirzakhani, bu tür eğri yüzeyler üzerindeki en kısa yolları ve kendi üzerine kapanan döngüleri inceledi. Bu yolların sayısının, yüzey büyüdükçe nasıl arttığını gösteren önemli formüller buldu. Bir bilardo masasında topun izleyebileceği yolları anlamaya yönelik çalışmaları da matematikçiler arasında büyük ilgi gördü.
2014: Tarihe Geçen Madalya
2014’te Güney Kore’nin başkenti Seul’de düzenlenen Uluslararası Matematikçiler Kongresi’nde Meryem Mirzakhani’ye Fields Madalyası verildi. Böylece bu ödülü kazanan ilk kadın ve ilk İranlı matematikçi oldu. Fields Madalyası yalnızca 40 yaşın altındaki matematikçilere verilir ve dört yılda bir, birkaç kişiye layık görülür.
Kâğıda Çizerek Düşünmek
Mirzakhani’nin çalışma yöntemi çok ilginçti. Masa başında formüllerle uğraşmak yerine yere büyük kâğıtlar serer ve üzerlerine şekiller çizerek düşünürdü. Küçük kızı, annesinin çalışmasını görünce onun “resim yaptığını” sanırdı. Mirzakhani de matematikte acele etmeye gerek olmadığını, yavaş ve sabırla düşünmenin çok değerli olduğunu sık sık vurgulardı.
Meryem Mirzakhani, 14 Temmuz 2017’de henüz 40 yaşındayken kanser nedeniyle hayatını kaybetti. Onun anısına 12 Mayıs, yani doğum günü, dünya genelinde Matematikte Kadınlar Günü olarak kutlanmaktadır.
Öğrencilere Bıraktığı Ders
Mirzakhani’nin hikâyesi, “Ben matematikten anlamıyorum” diyen her öğrenci için güçlü bir mesaj taşır: Bir dönemki notların, gelecekte neler başarabileceğini belirlemez. Merak, sabır ve seni cesaretlendiren doğru bir rehber, her şeyi değiştirebilir. Matematik bir yarış değil, adım adım keşfedilen bir yolculuktur.